FRESNEL PRİZMA

Taylan KÜÇÜKER 

   İki plan yüzeyi birbirine paralel ve iki yüzeyin bir noktada kesiştiği optik ortamlar prizma olarak adlandırılmaktadır. Prizmanın iki yüzeyi arasındaki açı, prizmanın (Tepe)apikal ya da kırıcılık açısı olarak bilinmektedir. Açıyı ikiye ayıran çizgi prizmanın aksı, refraktif açının karşısındaki kenar da prizmanın tabanı olarak adlandırılmaktadır. Işık prizmada daima tabana doğru kırılır. Prizmadan bakan bir göz baktığı cismin görüntüsünü prizma tepesine doğru kaymış olarak algılar. 1 metre mesafede ışığı orijinal doğrultusundan 1cm saptıran prizmatik etkiye 1 prizma diyoptrisi denir. Böyle bir prizmadan bakan göz , baktığı cismin görüntüsünü 1cm prizma tepesine doğru kaymış olarak algılar. Prizmanın fokus gücü yoktur, sadece ışığı tabana doğru kırar.

   Gözlük camları da taban tabana ya da tepe tepeye prizma sistemleridir. Bu şekilde üretilmeleri ,onlara optik bir sistem olma özelliği sağlar. Reçete prizma içermiyorsa, gözlük camlarının optik merkezinden bakmanın temin edilmesi gerekir. Camın optik merkezi, kullanıcının Pd’si ve çerçeve boyutlarına bağlı olarak yatay dikey yönde desantre edilerek optik merkezden bakmanın temin edilmesi gerekir. Çünkü optik merkezden geçen ışın kırılmadan geçer. Biz cisimleri onlardan gelen ışın doğrultusun da görürüz. Optik merkezde prizmatik etki yoktur. Bu sağlanmazsa prizmatik etki meydana gelir, yani baktığı cisimlerin görüntüsünü farklı yerde algılar. Baktığı noktaya bağlı olarak taban yukarı, taban aşağı, taban içeri, taban dışarı prizmatik etki oluşur. 

   Bazen de prizma; konverjans yetmezliği, heteforya, şaşılık, diplopi, nigtasmus, yatalak hastalara yardım, görme alanları defektlerinin düzeltilmesinde önerilir ve kullanılır. 

   Prizmanın yararının görülmesi için bir bekleme dönemi olmalı ve ancak değişik alternatiflerin uzun dönemde denenmesinden sonra kalıcı prizmalar verilmeli ya da uygulamasından vazgeçilmelidir. 

   Cam prizmalar 6 prizmanın üzerinde pek kullanılmazlar. Kalın prizma lensleri ağırlıkları nedeniyle problem oluşturabilmektedirler. Klasik lens çapı ve kırıcılığının arttığı oranda prizmanın ağırlığı artmaktadır. İlginç olanı prizmaların kırıcılığı ile çok doğrudan ilgili olmayıp önemli olan iki yüzey arasındaki açıdır. Bir lenste ışık sadece refraktif yüzeyde kırılıma uğradığından ve daha sonra lens içinde kırılmaksızın düz bir çizgide yoluna devam ettiğinden, bir lens ya da prizmanın kırma gücü primer olarak iki rekraktif yüzey arasındaki relatif açılanmaya bağlıdır. Bir frensel prizması, geniş prizmaların küçük bir kule yapısını alarak engelleyici kalınlık gösterir. Bir frensel prizmanın nasıl çalıştığının anlamak için, çok sayıda eşit güçteki prizmaların tepelerinin kesildiğini ve bunların birbirleri üzerine ince bir plastik parçasına yapıştırıldığını tahayyül etmek gerekir. Fresnel prizmaları tek bir parça materyalden kalıba dökülebilir.

Frensel ilkesinin esası alışılmış bir lensin refraksiyona katılmayan önemli bir kalınlık kesimini ortadan kaldırmaktır. Kalınlığı 10 mm olan bir klasik prizmada tepe taban aralığı 2mm ye indirilerek kalınlık taban platformu da dâhil olmak üzere 1mm ye yani onda birine indirilebilmektedir. Relatif tepe açısı da korunduğundan kırıcılık aynı kalacaktır.

Frensel membran prizmaları saydam polivinil kloridden (PVC)yapılmış ve konvansiyonel oftalmik lenslerin arka yüzeyine yapıştırıcısız uygulanabilecek şekilde tasarlanmışlardır. Kırma kusuru olmayan kişilerde fresnel prizma doğrudan taşıyıcı plano cam üzerine uygulanabilir. Yapıştırıcısız uygulama gözlük camına zarar vermediği için işlem tekrarlanabilir.

   Frensel prizmaların başlıca avantajı hafif, esnek ve ince olması, gözlük camının istenilen kesimine istenilen büyüklükte yerleştirilebilmesi ve kolaylıkla istenilen modifiksiyonların gerçekleştirilebilmesidir. Bunun yanında dezavantajları belirgin bir kontrast kaybına yol açması ve bununla ilgili olarak görme keskinliğinde bir dereceye kadar azalma, ışığın prizma fasetlerinden yansımaları yanı sıra, yüzey oluklarının görünür olmasıdır. Kenar çıkıntıları sebebiyle temizlenmesi konvansiyonel prizmalara göre daha zordur. Kromatik aberasyon ve distorsiyon oluşabilir. Sert kontakt lens solüsyonları frensel prizmayı temizlemede kullanılabilir. Lekeler yumuşak tüysüz bir bezle dikkatlice temizlenebilir.

Özellikle çocuklarda genellikle 20 prizma diyoptri ye kadar olan frensel prizmaları bir gözün önünde tolere edilebilmektedir. 

       FRESNEL PRİZMANIN TAŞIYICI LENS ÜZERİNE TESPİT REHBERİ 

   Fresnel prizması son derece hafif olup 2,4,8,10,12,15,20,25,30 prizma diyoptrilerinde üretilmektedir. Fresnel prizmasının tespitinde temel prensip daima kullanılan taşıyıcı mineral veya organik gözlük camları üzerine aşağıdaki belirtilen esaslar içerisinde yapılır.

Kullanılacak frensel prizmayı taşıyıcı cam çerçeveye göre tıraşlanır, Frensel, taban yönü reçeteye göre tayin edilerek üzerine tatbik edilecek taşıyıcı camdan 1–2 mm daha küçük olarak kesilir. Prizma tabanı sağ ve sol göz için BU(Taban yukarı) yazıldıysa 90⁰  ,BD(Taban Aşağı)yazılmışsa 270⁰ ,BI (Taban içeri ) yazılmışsa ,sağ göz için sıfır derece sol göz için 180⁰ ,BO (Taban Dışarı ) yazılmışsa sağ göz için 180⁰  ,sol göz için 0⁰yönüdür(Not: Frensel prizması üzerinde yazılı BASE sözcüğü tabanı ifade etmektedir.)Tabanın yerleşeceği yönün tespiti çok önemlidir.

   Bir keskin makas ya da jilet yardımı ile yapılan kesme işleminden sonra frensel ve taşıyıcı gözlük camları sabunlu suyla temizlenerek çok iyi şekilde durulanmalıdır. Bir musluk altında veya su dolu bir kap içerisinde frensel, tatbik edilecek camın iç yüzeyine kenardan başlanarak suyu dışarı itme metodu ile vakumlanır. Bu montajdan sonra frensel ve cam yüzeyi toz bırakmayan bir bez yardımıyla sürtmeden durulanmalıdır. Bu işlemden sonra frensel ile cam arasında hava kabarcığı oluşmamasına dikkat edilmelidir. Aksi halde işlem tekrar edilmelidir.

Kullanım süresince zamanla oluşabilecek hava kabarcıklarını gidermek için su altında işlem tekrar edilmelidir. Bunun içinde mutlaka vida yardımıyla açılıp kapanabilen metal çerçeve tercih edilmelidir. Frensel lenslerin taşıyıcı lens üzerinde kuruması için gerekli 24 saat konusunda kullanıcı uyarılmalıdır.

Yüksek miktarda prizma gerektiren durumlarda frensel prizma esneklik, kalınlık ve hafiflik avantajı nedeniyle faydalıdır.

 Kaynaklar

İşbir Optik Frensel prizması tespit kılavuzu

Ankara Oftalmoloji Derneği Akademik Eğitim Programı (Ulusal Oftalmoloji Kursu)

REFRAKSİYON (Nisan 1990 - ANKARA) 

Optik ve optometrik meslek kitabı cilt 2 sayı 13 Nejat KAYIN

Fresnel Prizma  Prizmatik Camlar  Prizmatik Cam Hakkında Bilgi  Prizmatik Cam Nedir